Vasthouden aan de macht

in Actueel/Politiek by

Met politiek en besturen gaat ook macht gemoeid. Maar wat maakt macht zo aantrekkelijk en waarom is het zo verslavend? En hoe moeten we machtsmisbruik zien?

Door: Kemal Rijken

Dries van Agt (CDA) loopt een persconferentieruimte in Den Haag binnen. Er staan een tafel en twee stoelen klaar met microfoons erop. In de zaal zitten Haagse journalisten, die zijn opgetrommeld voor een mededeling van de minister-president. Hij houdt ermee op, zegt hij ‘na zorgvuldige heroverweging, goeddeels gerechtvaardigd’. Het premierschap moet worden uitgevoerd door iemand ‘in volle vitaliteit’ en niet door iemand die twijfelt of hij een nieuwe tour de force van vier jaar zal volhouden.

Het is 13 oktober 1982. Ruim een maand eerder zijn er Tweede Kamerverkiezingen geweest. Na de val van zijn tweede kabinet was Van Agt met tegenzin door het CDA op het schild gehesen als lijsttrekker en na de verkiezingen was hij opnieuw in beeld als premier, dit keer van een CDA-VVD-kabinet. Maar Van Agt wilde niet meer. Hij wilde de macht afstaan aan iemand anders. Ruud Lubbers nam het premierschap graag op zich.

Voor Van Agt was de macht van het premierschap niet leidend. Niettemin is en blijft macht een belangrijk onderdeel in de politiek. Organisatiepsycholoog Oscar David heeft zich uitgebreid verdiept in het fenomeen macht. ‘Ik onderscheid drie lagen van macht. Eerst is er macht 1.0, waarin mensen er vanuit het instinct alles voor doen om aan de macht te blijven om te kunnen overleven. Iedereen heeft macht 1.0 in zich, dus ook politici. Als deze vorm van macht doorslaat, kan die tot schade leiden en daarom hebben we als mensen macht 2.0 ontwikkeld. Dit is de macht van de regulering.’

‘Iedereen heeft macht 1.0 in zich, dus ook politici’

De democratie is volgens David een reguleringsvorm die nodig is om machtsmisbruik te voorkomen. ‘In de democratie heb je checks and balances. Regels zorgen ervoor dat samenlevingen niet afglijden naar dictaturen, zeg maar de excessen van macht 1.0. De keerzijde is echter dat regels de eigen creativiteit in de weg kan zitten. Binnen de kaders die er zijn kun je dus proberen om creatiever met macht om te gaan zodat die anderen ten goede kan komen. Dit noem ik macht 3.0.’

Het geval van Van Agt zou je een vorm van macht 3.0 kunnen noemen. De premier wilde niet vasthouden aan die macht. Wel hield hij de macht in zijn eigen partij door die door te geven aan Lubbers, die nog ruim twaalf jaar als premier in het centrum van de macht bleef. ‘Macht 3.0 is de integriteit van de macht en dit betekent dat het moreel kompas leidend is. De ander staat hierin centraal en niet je eigen ego.’

Geen stap terug doen
Het aftreden van Van Agt vormde een unicum in de Nederlandse parlementaire geschiedenis. Nog nooit was een zittende minister-president op een dergelijke manier vertrokken. Zijn politieke tegenstrever Joop den Uyl (PvdA) deed vrijwel het tegenovergestelde. Na zijn legendarische linkse kabinet (1973-1977) won hij verschillende verkiezingen, maar legde het af in de formaties of zijn PvdA strandde in een regering. In 1982 belandde Den Uyl opnieuw voor vier jaar in de oppositie. De ene kroonprins na de andere passeerde – André van der Louw, Marcel van Dam en Wim Meijer –, maar Den Uyl wilde de macht niet zomaar afgeven. Pas na de verkiezingen van 1986 gaf hij het stokje over aan oud-vakbondsleider Wim Kok.

‘Hield hij aan de macht vast omdat hij per se aan de macht wilde blijven of wilde hij doorgaan omdat hij vond dat de samenleving daarbij gebaat zou zijn?’

Oscar David: ‘Als je naar de casus-Den Uyl kijkt, dan kun je jezelf afvragen: hield hij aan de macht vast omdat hij per se aan de macht wilde blijven of wilde hij doorgaan omdat hij vond dat de samenleving daarbij gebaat zou zijn? Waarschijnlijk is het een combinatie van de twee.’ Ook hebben omgang met de macht en een stap terug kunnen doen met zelfreflectie te maken. ‘Je moet er ook naar kijken hoe de tegenspraak is georganiseerd zodat er zelfinzicht kan ontstaan. De leider en zijn omgeving zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.’

Bij de uitoefening van macht komen binnen het menselijk lichaam biochemische stoffen vrij die een verslavend effect veroorzaken, zegt de organisatiepsycholoog. ‘Er komen dan dopamine, testosteron, adrenaline en cortisol los; dit zijn hormonen die geluk bevorderen, een onverslaanbaar gevoel geven, alert maken of empathie doen laten verdwijnen. Deze stoffen komen ook vrij bij het gebruik van cocaïne of heroïne, en maken dat macht verslavend is.’ Het politieke bedrijf gaat 24 uur per dag door, dus dat is goed nieuws voor de verslaafden, meent David. ‘Een machtige politicus krijgt een terugval als hij stopt omdat hij die kick niet meer krijgt.’

Loutering
Bij GroenLinks werd Tweede Kamerlid Bram van Ojik in 2012 fractievoorzitter na het dramatische vertrek van Jolande Sap. Hij deed dit niet omdat hij de macht ambieerde, maar omdat Jesse Klaver toen nog niet klaar was voor het leiderschap, en de leden en kiezers ‘weer vertrouwen in GroenLinks moesten krijgen’. Na drie jaar stond hij de macht af aan Klaver en kondigde hij aan dat de missie was volbracht. David: ‘Hij had de macht en heeft die afgestaan. Hij is netjes als tweede man in de bankjes gaan zitten. Toen ik zag dat GroenLinks onder leiding van Klaver zo fors won bij de laatste Kamerverkiezingen, dacht ik: hier heeft iemand achter de schermen belangrijk werk geleverd. Hij heeft het welzijn van de partij vooropgesteld.’

Vaak gaat het loslaten van de macht samen met een proces van loutering, meent David. ‘Soms gebeurt dat al tijdens het uitoefenen van de macht, maar meestal hebben machthebbers daar dan geen ruimte voor.’ Hij kijkt naar Jan Peter Balkenende. Die verloor de verkiezingen van 2010 en moest het Torentje afstaan aan Mark Rutte. Daarna ging Balkenende zich op duurzaamheid richten. ‘Toen hij nog minister-president was, lukte het niet om die loutering te laten plaatsvinden. Had hij dit wel gedaan, dan was de kans groter geweest dat hij iets langer aan de macht was gebleven. Vaak zie je dat machthebbers die zo’n transformatie tijdens hun ambtstermijn laten plaatsvinden daarna de macht niet meer ambiëren. Eigenlijk heb je mensen nodig die persoonlijk de macht niet meer willen, maar zich vanuit die positie gaan inzetten voor de maatschappij.’

El Rey
Met macht komt soms ook machtsmisbruik om de hoek kijken. Een van de bekendste voorbeelden uit de Nederlandse politiek is de VVD’er Jos van Rey. De Limburgse bestuurder uit Roermond liep naar verloop van tijd tegen de lamp. Het Openbaar Ministerie (OM) vervolgde hem wegens corruptie, stembusfraude, lekken van vertrouwelijke informatie en witwassen. Van Rey werd in december 2017 door het Hof veroordeeld tot één jaar voorwaardelijke gevangenisstraf. Ook mag hij twee jaar lang geen openbaar ambt uitoefenen.

‘Ik dacht: hier heeft iemand achter de schermen belangrijk werk geleverd’

Journalist Hans Goossen van dagblad De Limburger schreef samen met collega Theo Sniekers het boek El Rey. Van jager tot prooi. Waarom was Van Rey zo gefascineerd door de macht die hij bezat? ‘In eerste instantie was hij vooral tegen de macht gericht,’ zegt Goossen. ‘In zijn jonge jaren koos hij voor de VVD terwijl die partij in Limburg geen machtsfactor was. Hij was een verzekeringsagent en selfmade ondernemer, en ging als buitenbeentje de politiek in. Hij zette zich af tegen de lokale machthebbers van het CDA.’ Van Rey kreeg veel stemmen, werd na verloop van tijd wethouder en toverde het slaapstadje Roermond om tot een ondernemende stad met nadruk op consumeren. ‘Niemand kon na een aantal jaar nog om Van Rey en zijn dominante gedrag heen.’

Oscar David heeft een mogelijke verklaring. ‘Je ziet dan mensen die langer dan zes jaar aan de macht zijn vreemde gedragspatronen gaan vertonen. De Britse politicus Sir David Owen is neuroloog en was minister onder Tony Blair. Hij heeft de Amerikaanse presidenten en Britse premiers van de twintigste eeuw onderzocht, en bijna iedereen is na zes jaar op een bepaalde manier ontspoord. Ze gingen fouten maken, vervreemden zich van hun naasten of gingen tiranniek gedrag vertonen.’ Mogelijk is dit laatste ook bij Van Rey gebeurd.

Volgens journalist Goossen was Van Rey alom aanwezig in Roermond. ‘Zwakke burgemeesters en wethouders boden onvoldoende tegenspel. Datzelfde gold voor de gemeenteraad. Er liepen te veel mensen rond die zeiden: “Jos, we vinden jou geweldig en zoals jij is er geen een.”’ Veel kritiek was er niet. ‘Iemand is zo dominant als de omgeving toelaat,’ zegt Goossen. ‘Dat Van Rey zichzelf heeft verrijkt, is niet bewezen. Hij heeft gewoon oprecht niet door dat hij aan machtsmisbruik heeft gedaan. De stad moest en zou op zijn manier ontwikkeld worden. In Roermond vinden veel mensen hem nog steeds een toffe peer, omdat hij het succesvolle outletcentrum heeft opgezet en de werkloosheid mede daarmee heeft bestreden.’

Leegte opvullen
Uit onderzoek blijkt dat veel toppolitici opgroeiden in een gezinssituatie waar liefde en waardering naar de kinderen ontbraken. ‘Bepaalde politici hebben bevestiging nodig omdat zij die van huis uit niet kregen,’ legt David uit. De waardering die ze vroeger niet kregen, kunnen politici wel krijgen in de politiek. Narcisme gaat daarmee hand in hand. ‘Narcistische gevoeligheid heeft vaak met jeugdervaringen te maken. Als we op een bepaalde manier onvoldoende eigenwaarde hebben meegekregen vanuit de ouders, ontstaat er een innerlijke leegte en moeten we meer bevestiging krijgen van onze omgeving.’

Ze gingen fouten maken, vervreemden zich van hun naasten of gingen tiranniek gedrag vertonen’

De Amerikaanse president Donald Trump is volgens David een interessant voorbeeld, omdat hij erg narcistisch is en iedere dag bevestiging zoekt. ‘Als tiener is Trump thuisgekomen met messen die hij in de stad had gekocht, waarna zijn vader hem op een kostschool plaatste om hem in het gareel te houden. Dat is zo ongeveer de grootste afwijzing die je van je vader kunt krijgen.’ Trump heeft minachting voor zijn vader gehad, aldus David, en daarom is hij op zoek gegaan naar bevestiging. ‘Hij moet nog steeds een bepaalde leegte opvullen. Hij is op zoek naar meer macht om dit te kunnen doen.’

Politici die in het midden van de macht staan, krijgen of geven zichzelf niet de kans om ‘te revitaliseren’. ‘Tegenspraak organiseren is belangrijk, maar jezelf heruitvinden is dat ook. In zo’n toppositie heb je daar eigenlijk de tijd niet voor. Daarom is het goed als politici één keer per dag mediteren of gaan sporten. Van Barack Obama was bekend dat hij elke dag sportte. Dat zorgde voor een dagelijks reflectiemoment, waardoor hij niet in de val kon lopen waar Donald Trump nu wel in loopt. Obama heeft na zijn presidentschap ook geen grote ontwenningsverschijnselen gehad.’

Niet aftreden, maar optreden
Terug naar Nederland, waar politici soms te lang aan de macht zijn en die het verwijt krijgen dat ze ‘zetelklevers’ zijn. Een goed voorbeeld is de reactie van de paarse bewindslieden na afloop van de Enschedese vuurwerkramp in 2000. In de Kamer zeiden ze: ‘Wij blijven aan, want goede ministers doen niet aan aftreden, maar aan optreden.’ Ondanks het feit dat er in Enschede 23 doden waren gevallen, 950 gewonden te betreuren vielen en zeker tweehonderd huizen verwoest waren, bleven ministers Klaas de Vries (PvdA) van Binnenlandse Zaken, Jan Pronk (PvdA) van VROM en Frank de Grave (VVD) van Defensie aan. Volgens critici waren de ministers verslaafd aan het pluche en hadden ze moeten opstappen.

‘Wij blijven aan, want goede ministers doen niet aan aftreden, maar aan optreden’

Jaren later deed VVD-minister Jeanine Hennis-Plasschaert van Defensie een soortgelijke uitspraak. ‘Ik wil optreden in plaats van aftreden,’ zei ze nadat duidelijk was geworden dat Defensie had gefaald in Mali. Twee militairen kwamen om door onveilige mortiergranaten. Hennis-Plasschaert verdedigde zichzelf na uitkomst van een vernietigend onderzoeksrapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid door te zeggen dat ze wilde ‘optreden’ – volgens analisten deed ze dit omdat ze minister van Buitenlandse Zaken wilde worden in het volgende kabinet. Ruim een week later zag ze in dat doorgaan geen zin had. Ze trad af.

Volgens machtsexpert David roept het ‘optreden in plaats van aftreden-principe’ vragen op. ‘Geloofwaardigheid in de politiek is ontzettend belangrijk. Het zeggen dat je niet weg kan omdat je te veel ervaring hebt, snijdt weinig hout omdat ministers volgens ons democratische systeem juist vervangbaar zijn.’ Over Hennis-Plasschaert en de paarse ministers is hij duidelijk: ‘Op het moment dat er slachtoffers vallen, is er sprake van moraliteit en verantwoordelijkheid. Ook al was je als minister niet goed voorbereid of wist je niet genoeg van de casus af, dan nog had je beter meteen kunnen aftreden. Zo hebben we het georganiseerd met elkaar.’

Laatste van Actueel

0 0,00
Go to Top