De opkomst van alt-right

in Politiek by
Foto: Steve Bannon, Gage Skidmore

De term alt-right valt steeds vaker. Maar wat is alt-right precies en waaruit bestaat deze beweging? Een eenduidig antwoord lijkt nog niet zo eenvoudig.

‘Jullie zijn onderdeel van een wereldwijde beweging, we hebben de geschiedenis aan onze kant.’ Deze woorden komen uit de mond van Steve Bannon, de voormalige topadviseur van de Amerikaanse president Donald Trump en verder bekend van website Breitbard. De Amerikaan deed deze recente uitlatingen echter niet in zijn moederland maar in het noorden van Frankrijk, waar hij te gast was bij een bijeenkomst van het rechts-populistische Front National, de partij van Marine Le Pen.

Bannon is een van de prominentere figuren uit wat bekend is komen te staan als ‘alt-right’, een relatief nieuwe en bovenal felomstreden tak binnen het spectrum van politiek rechts, waartoe voorheen vooral stromingen als het (religieus) conservatisme, liberalisme, nationalisme en extreemrechts populisme werden gerekend. Het alternatieve rechts bestaat zowel in Europa als in de Verenigde Staten, maar het blijkt geen eenvoudige opgave om de stroming af te bakenen.

Gaat het om een groep vrouwenhatende racisten of betreft het onschuldige patriotten? Omarmt de club thema’s als homorechten, veiligheid voor joodse burgers en gelijkheid voor de vrouw als dekmantel voor haat tegen moslims en de islam? Staat alt-right op het punt om de overheersende politieke stroming in westerse landen te worden of vormt het een laatste oprisping van de afkalvende dominantie van de blanke man? En is de beweging ook in Nederland aan een opmars bezig en, zo ja, volgt de AIVD dit?

Bont gezelschap
Een korte blik op Wikipedia laat zien dat alt-right vooral een uiterst bont gezelschap is, waartoe welhaast elke ideologische sekte wordt gerekend die niet past binnen ‘traditioneel rechts’, variërend van nazi-skinheads, neofascisten en zogeheten identairen tot paleoconservatieven en activisten voor mannenrechten. De voorlieden van de stroming of mensen die er – al dan niet tegen wil en dank – toe gerekend worden, lijken hoe dan ook verbonden door een sterke trots op de westerse cultuur, en een afkeer van grootschalige immigratie uit andere cultuurgebieden. Overigens is de trots op de eigen cultuur tweeslachtig, want volgens alt-right wordt het Westen van binnenuit al geruime tijd aangetast door neomarxisme, feminisme en een waaier aan andere progressieve ideologieën. En uiteraard moeten mannen weer ‘echt mannen’ zijn.

‘Alt-right is bovenal een nogal vaag begrip,’ stelt Bart Nijman, een GeenStijl-journalist die de beweging al geruime tijd volgt. ‘Je kan je zelfs afvragen in hoeverre de term exclusief bij politiek rechts hoort. Kijk naar Wilders’ PVV, die weleens tot alt-right is gerekend, dat is een partij die zeker op economisch vlak behoorlijk linkse ideeën heeft. Verder suggereert de term alt-right een geïntegreerde beweging, maar die bestaat helemaal niet.’

Niet nieuw, niet ongevaarlijk
Ook over het nieuwe van de stroming heeft Nijman zijn twijfels. ‘Er zijn in Nederland hoe dan ook radicale voorlopers aan te wijzen, zoals Stormfront en Constant Kusters’ Nederlandse Volks-Unie (NVU), en nu is er dan de groep Erkenbrand, die een soort “intellectuele benadering” van het racisme kiest. In het algemeen bestaan deze los georganiseerde netwerken uit figuren aan de rand van de samenleving, wonend in gemeenten rondom de grote steden, die blowend en bier drinkend hun dagen slijten. Hoewel het in Nederland om een zeer marginaal verschijnsel gaat, houdt de AIVD de zaak wel in de gaten.’

Alternatief rechts volstrekt ongevaarlijk of irrelevant noemen gaat Nijman echter te ver. ‘Forum voor Democratie kreeg het alt-right-stempel opgedrukt nadat een NVU’er stiekem lid van die partij was geworden. Meer in het algemeen zie je dat gezonde islamkritiek soms wordt gekaapt door radicale types. Zaken moeten openlijk en zonder schroom besproken kunnen worden, maar niet elke moslim vormt simpelweg een gevaar voor ons. Er bestaan vele stromingen binnen die religie. Anderzijds is het goed mogelijk dat racisten thema’s als vrouwenemancipatie en homorechten publiekelijk koesteren, met islam-bashing als doel.’

Geen alt-groei
Extremistische groepen aan de andere kant van het politieke spectrum zijn volgens de GeenStijl-journalist bovendien mogelijk medeschuldig aan de opkomst van alt-right. ‘Identiteitspolitiek van minderheidsgroepen kan een reactie oproepen. Als mensen als Sylvana Simons roepen dat alle Nederlanders racisten zijn, dan kweekt dat zijn eigen tegenbeweging.’

Nijman verwacht geen serieuze groei van alt-right in Nederland. ‘De groep pretendeert voor de westerse cultuur in de bres te springen, maar plaatst zich door zijn racisme juist daarbuiten. Daarmee wil de overgrote meerderheid van de Nederlanders gewoon niet geïdentificeerd worden.’

Etnostaat
Het is niet eenvoudig te bepalen wie in Nederland dan wél zo’n rechtse alto is. Zo rekent Joost Niemöller, de onderzoeksjournalist die door zijn vijanden weleens in extreemrechtse hoek is geplaatst, zichzelf uitdrukkelijk niet tot alt-right: ‘De essentie van de beweging is het onderscheid tussen blank en niet blank,’ zegt hij. ‘Ik weet dat er etnische verschillen bestaan, bijvoorbeeld in IQ, maar politiek bedrijven op basis van etnische verschillen is het uitsluiten van de democratie. Alt-right wil een etnostaat voor blanken. Joden horen daar niet bij. Dit is bijvoorbeeld terug te vinden in een van de ideologische hoofdwerken, In Defence of Prejudice, van Greg Johnson. Ook de leider van de beweging, Richard Spencer, doet dergelijke uitspraken. Hij riep bovendien voor een zaal met gelijkgestemden “Heil Trump” na de verkiezing van Trump tot president, waarna de Hitlergroet werd gebracht. Anderen, zoals Jared Taylor, zijn gematigder, en schreven ook interessante boeken, maar namen geen afstand van deze uitingen van het nationaalsocialisme. Dat is het probleem van de beweging: onder het mom “laat alle bloemen bloeien” is er geen kritische discussie en zetten de meest extreme groepen de toon.’

Verder gebruikt alt-right traditionele rechtse partijen ‘alleen om zich tegen af te zetten’, stelt Niemöller. ‘Traditioneel rechts is liberaal en dus globalistisch. Alt-right is uitgesproken antiliberaal, ze zien het als de grootste vijand, waar veel voor te zeggen is.’

Schuld van extreemlinks
Er bestaat weinig continuïteit tussen alt-right en eerdere clubs, denkt hij. ‘Het is een nieuw netwerk, zowel in Europa als in Nederland, omdat het meer intellectuelen trekt, en niet de kaalkopjes van regulier extreemrechts. Men komt anoniem bijeen en daarom begrijp ik de interesse van de AIVD. Zonder internet had de beweging niet bestaan.’ Niemöller is het met Nijman eens dat de opkomst van alt-right ten dele verklaard kan worden als een reactie op de ‘identiteitspolitiek’ van andere culturele groepen. ‘Helaas wel,’ zegt Niemöller, ‘het is een pavlovreactie, zie ook het werk van Taylor.’

En nu we toch de psychologie induiken, welk mechanisme schuilt er eigenlijk achter het uitdelen van labels als ‘alt-right’ aan opponenten in de Nederlandse politiek en media? Niemöller, die zelf een ‘nazi’ en een ‘racist’ werd genoemd, denkt dat ‘extreemlinks, door aanhoudend schelden en dreigen met geweld, een openbaar, inhoudelijk debat wil uitsluiten, wat tamelijk effectief is helaas’.

Peter Imanuelsen
Je verwacht wellicht dat alternatief-rechts in Europa het grootst is daar waar de westerse cultuur het meest te duchten lijkt te hebben van massa-immigratie uit islamitische landen. En dat is vermoedelijk Zweden, een land dat rechtse Amerikanen – volgens Buzzfeed – wel beschouwen als ‘het toppunt van progressieve zelfingenomenheid’.

Peter Imanuelsen, een Zweedse journalist die regelmatig over misdaden door migranten bericht, benadrukt zelf niet tot alt-right te behoren. ‘Maar ik houd mijn vinger wel aan de pols,’ voegt hij daaraan toe.

Imanuelsen stelt dat alt-right ook in Zweden weinig aanhang heeft. ‘Anderzijds zie je wel dat de nationalistische, anti-immigratiepartij SD fors is gegroeid in de laatste jaren. Het aantal politieke dissidenten en anderen die ontevreden zijn met de Zweedse situatie neemt toe, maar ik zou die mensen niet als “alt-right” willen bestempelen. Er bestaat veel verwarring over wie er dan wél bij hoort. Voor zover ik kan nagaan blijkt uit hun ideologie dat het om blanke nationalisten gaat, die meestal een hekel aan joden hebben. Aan deze kenmerken herken je ze.’

Niet afdekken
Volgens Imanuelsen (op Twitter: PeterSweden) kan zijn overheid alt-right verder ondermijnen door transparant te zijn in de misdaadstatistieken, bijvoorbeeld in zedenzaken, in plaats van deze te bedekken onder de mantel der politieke correctheid. ‘De manier om de beweging te stoppen is niet door zaken te verbergen, maar door gematigde stemmen aan het woord te laten over echte thema’s, en niet het vacuüm laten opvullen door extremisten – van links of rechts.’

Jared Taylor

Als we Wikipedia mogen geloven, is Samuel Jared Taylor zonder meer een prominent voorman van het Amerikaanse alt-right. De man was oprichter van American Renaissance, een blad dat blanke suprematie voorstaat, en gelooft in concepten als ‘wetenschappelijk racisme’ en ‘vrijwillige raciale segregatie’. Overigens verwerpt Taylor het label racist, en ziet zichzelf in plaats daarvan als een ‘racialist’ en een ‘rasrealist’. 

Richard Spencer

De Amerikaan Richard Bertrand Spencer is, als president van het National Policy Institute, een naam die vaak valt als het alternatieve rechts wordt besproken. Vijanden zeggen dat hij gelooft in blanke suprematie, maar zelf rekent hij zich tot de identaire beweging. Spencer wil dat een witte etnostaat wordt gecreëerd voor het ‘onteigende blanke ras’, dat verder wordt bedreigd door kapitalisme, christendom en anti-abortusgroepen. 

Erkenbrand

‘Een extreemrechtse groepering waarvan een groot aantal leden hoger opgeleid is,’ aldus de Volkskrant onlangs over het Nederlandse studiegenootschap Erkenbrand. De club organiseert lezingen maar onderhoudt ook banden met geestverwanten over de landsgrenzen heen. Sommige leden bereiden zich naar verluidt voor op een gewelddadige confrontatie die het onvermijdelijke resultaat zal zijn van de botsing der beschavingen die onze polder binnen afzienbare tijd gaat verscheuren. Sommige Erkenbranders zien de ‘westerse suprematie’ voortvloeien uit superieure culturele eigenschappen terwijl anderen het eerder over een raciale boeg zullen gooien.

‘Militant gay’

Een der kleurrijkste personen binnen het palet van wat wel tot alt-right wordt gerekend is zonder twijfel Milo Yiannopoulos. De openlijk homoseksuele en nogal militante Brit is een vat vol paradoxen, die zich onder meer keert tegen feminisme, islam, homorechten, politieke correctheid en tegen strijders voor sociale gerechtigheid. Ondanks zijn radicale uitlatingen (‘Homo’s moeten terug de kast in’) ziet hij zichzelf als een ‘culturele libertariër’ en niet als behorend tot alt-right. Yiannopoulos, die is getrouwd met een Afro-Amerikaanse man, kwam zwaar onder vuur te liggen om uitspraken die pedofilie zouden propageren.