De eigenwijzen uit het Oosten

in Actueel/Politiek by

Onze westerse waarden lijken maar geen voet aan de grond te krijgen bij de EU-leden in oostelijk Europa. De regeringen in Polen en Hongarije hebben ondanks een democratisch regime maling aan de principes in het EU-verdrag. Hebben we de cultuurverschillen onderschat?

De problemen in de Europese Unie leken de afgelopen jaren vooral te maken te hebben met de tegenstelling noord-zuid. Het zuiden van Europa maakte schulden die het niet kon afbetalen, het noorden draaide op voor de torenhoge rekening. Maar de eurocrisis is nog niet geluwd of een heel andere controverse zorgt voor conflicten: die tussen het liberale, van oudsher democratische westen van de EU – waartoe ook financieel zwakke broeders als Griekenland en Italië gerekend kunnen worden – en de nieuwe lidstaten in het oosten.

Landen als Polen, Tsjechië, Hongarije en Roemenië, die sinds 2004 tot de unie toetraden, zuchtten decennialang onder de communistische knoet van Moskou. Pas na de val van de Muur in 1989 kregen zij een democratisch regime. De westerse waarden waarop de EU is gebaseerd zijn in deze landen verre van algemeen aanvaard. Vooral Polen (een van de grootste lidstaten) en Hongarije bezorgen ‘Brussel’ enorme problemen. De rechts­nationalistische regeringen in Warschau en Boedapest hebben lak aan de democratische principes in het EU-­verdrag. Ze vinden dat ze zelf mogen bepalen wat er binnen hun grenzen gebeurt. Ze zijn toch democratisch gekozen?

Cultuurverschil
‘Dat verweer is onjuist,’ zegt Europarlementariër Wim van de Camp (CDA). ‘Polen en Hongarije hebben met open ogen besloten lid te worden van de EU. Ze hebben het verdrag van Lissabon ondertekend. Daarin staat heel duidelijk dat de EU niet alleen een interne markt is, maar ook een democratische waardengemeenschap. Daar kunnen ze dus geen afstand van nemen.’
En bovendien, gaat Van de Camp verder: de oostelijke lidstaten ontvangen forse bijdragen uit de EU-fondsen. ‘Voor Polen alleen al gaat het om 86 miljard euro in zeven jaar tijd. Voor wat hoort wat.’
Hoe is de enorme tegenstelling tussen oost en west eigenlijk te verklaren? Waren de voormalige communistische landen wel rijp voor het EU­-lidmaatschap als ze nog zover afstaan van de democratische beginselen die in West­-Europa sinds decennia gemeengoed zijn? Zijn ze niet te vroeg lid geworden?
Van de Camp vindt van wel. Wat er in 2004 gebeurde was volgens hem ‘het gevolg van de euforie’ in de jaren negentig, toen de Duitse bondskanselier Helmuth Kohl en de Franse president François Mitterand de dienst uitmaakten in Europa. ‘Na de val van de Muur was iedereen dolblij. Ook economisch ging het in die tijd van Paars I en Paars II voor de wind. De euro werd ingevoerd met het Verdrag van Maastricht in 1991. Het leek gewoon niet op te kunnen. In die sfeer is besloten dat de voormalige Oostbloklanden allemaal lid konden worden. Daarbij zijn de cultuurverschillen onderschat. Dat zien we nu terug.’

Verstandige zet
Eduard Slootweg, hoofd van Nederlandse informatiebureau van het Europees Parlement en een routinier in Brussel, kijkt daar behoorlijk anders tegenaan. ‘Mij lijkt dat het achteraf toch een verstandige zet is geweest om de vroegere Oostbloklanden erbij te halen. Als we het toen niet hadden gedaan, was het wellicht nooit meer gelukt. Als je ziet hoe Rusland omgaat met Oekraïne denk ik niet dat Poetin er nu nog in had toegestemd dat landen als Polen en de Baltische staten EU-­lid zouden worden.’
Slootweg wijst ook op een ander aspect: het is niet de eerste keer dat Brussel overhoop ligt met een lidstaat over de democratische gang van zaken in dat land. ‘De traditie van elkaar aanspreken op democratische waarden is begonnen toen Jörg Haiders extreemrechtse FPO in het jaar 2000 in Oostenrijk in de regeringscoalitie kwam.’ Ook toen toonden de Europese Commissie en diverse EU-regeringen hun diepe bezorgdheid over de het dreigende verlies van ‘Europese waarden’ in Oostenrijk. De Belgische minister van Buitenlandse Zaken Louis Michel kondigde zelfs aan nooit meer in dat land op skivakantie te gaan. Maar uiteindelijk bedaarden de gemoederen. Zo kan het ook gaan met Polen en Hongarije. ‘Het is een leerproces’, denkt Slootweg.
Interessante vraag: wat zijn precies die cultuurverschillen tussen oost en west? Zijn ze uitsluitend terug te voeren op het gezamenlijke communistische verleden van de gewezen Oostbloklanden? Slootweg ziet dat inderdaad als een belangrijke verklaring. ‘Wij hebben in de Tweede Wereldoorlog vijf jaar bezetting meegemaakt. Dat heeft er flink in gehakt. Maar denk je eens in wat er in Oost-Europa is gebeurd. Die landen zijn langer dan vijftig jaar bezet geweest. Enkele van de tegenwoordige EU-lidstaten waren zelfs geen zelfstandige landen. Letland, Estland en Litouwen hoorden gewoon bij Rusland.’

Verlichting versus religie
Maar Van de Camp ziet ook diepere oorzaken voor de verschillen tussen oost en west. ‘Er spelen Slavische elementen mee. De Verlichting is in Oost-Europa veel later tot ontwikkeling gekomen dan in het westen. In de Oost-Europese landen was de cultuur sterk religieus. In het westen vroeger ook wel, maar zij hebben zich daar veel minder van losgemaakt dan wij.’
Vicevoorzitter Frans Timmermans van de Europese Commissie stelt zich bikkelhard op tegenover de twee grote dwarsliggers in het oosten. Hij heeft gedreigd zowel Hongarije als Polen voor het Europees Hof van Justitie te slepen. Polen zou zelfs, als het zijn plan doorzet om de politiek een flinke vinger in de pap te geven bij de benoeming van rechters, de allerzwaarste sanctie tegemoet kunnen zien waarover Brussel beschikt: het ontnemen van het stemrecht bij Europese raden. Het land zou dan geen enkele invloed meer hebben op de besluitvorming in de EU.

Powerplay
Zal Timmermans het aandurven deze ‘nucleaire optie’ toe te passen? Slootweg verwacht van wel. ‘De regeringen van Polen en Hongarije zijn democratisch gekozen, dat is waar. Maar op een gegeven moment zullen ze duidelijk moeten maken of ze bij de club willen horen,’ zegt hij.
Maar Van de Camp wijst erop dat de EU-landen unaniem moeten beslissen over de strafmaatregelen waarmee Timmermans zwaait. ‘De Oost-Europese landen zitten dan ook aan tafel. Die kunnen dat vetoën. Ik vraag me ook af of Timmermans zal doorzetten. De sancties zouden tot een enorme crisis in de EU leiden. In een tijd waarin ook de Brexit speelt, is dat niet echt handig.’